Efekt hodowli bydła i produkcji mleka na przestrzeni 2000-2009 w Polsce

Analiza wielkości produkcji przeprowadzona na początku roku kwotowego 2009/2010 wykazała, że tylko w 10 krajach Wspólnoty produkcja mleka wzrosła lub pozostała na podobnym poziomie w porównaniu do tego samego okresu 2008 roku. W pozostałych krajach UE odnotowano spadek produkcji, przy czym największy wystąpił na terenie Belgii i Litwy – odpowiednio 25,9% oraz 12,8%.

Poziom produkcji mleka w Polsce był o 3,1% wyższy w porównaniu do 2008 roku – 12019 mln litrów, co dało jej czwarte miejsce wśród krajów, w których nastąpił wzrost produkcji.

W czerwcu 2009 roku pogłowie bydła w Polsce liczyło 5700 tys. sztuk, tj. o 57 tys. sztuk mniej (1%) niż w analogicznym okresie roku poprzedniego. W latach 2001-2008 najwięcej bydła 5757 tys. sztuk odnotowano w czerwcu 2008 roku [Wyk. 2.]. Najmniejsze stado bydła odnotowano w 2004 roku 5353 tys. sztuk, czyli mniej o 7,0% w stosunku do największej liczebności bydła na przestrzeni analizowanych dziewięciu lat [Wyk. 2.].

Porównując stan populacji bydła na przestrzeni lat 2001-2009 widać wyraźny wykres sinusoidy, z systematycznymi spadkami i wzrostami populacji bydła. Porównując ilość sztuk bydła w grudniu 2001 i 2009, finalnie można stwierdzić, że po dziewięciu latach hodowli w Polsce pogłowie bydła nie zmieniło i pozostaje na poziomie ok. 5700 tys. sztuk w czerwcu [Wyk. 2.] i ok. 5500 tys. sztuk w grudniu.

Pogłowie krów zmniejszyło się w porównaniu z czerwcem 2008 roku o 118 tys. sztuk, tj. o 4,2% do poziomu 2688 tys. sztuk. Porównując liczebności krów w czerwcu 2001 i 2009 roku nastąpiło obniżenie populacji krów o 317 tys. sztuk., czyli o 10,5%. Najwięcej krów 3005 tys. sztuk odnotowano w czerwcu 2001 roku, natomiast najmniej 2684 tys. sztuk w grudniu 2006 roku [Wyk. 2].

#zdjecie0#Analizując okres dziewięciu lat zauważono, że liczebność grupy bydła pozostałego wzrosła o 283 tys. sztuk (o 10,4%) [Wyk. 2.]. Z przeprowadzonej analizy grup wiekowo-użytkowych w czerwcu 2009 wynika, że cielęta w wieku poniżej 1 roku stanowiły 25,8%, młode bydło hodowlane i rzeźne w wieku 1-2 lat uzyskały poziom 21,1%, krowy mleczne w wieku 2 lat i więcej utworzyły 45,7% a pozostałe bydło dorosłe hodowlane i rzeźne w wieku 2 lat i więcej stanowiły 7,4%. Zaobserwowano, że na przestrzeni siedmiu lat nastąpił wzrost cieląt w wieku poniżej 1 roku o 123 tys. sztuk (o 9,1%). Liczebność swoją podwyższyła również populacja młodego bydła hodowlanego i rzeźnego w wieku 1-2 lat o 272 tys. sztuk tj. o 29,8% [Wyk. 4.].

Porównując wielkość stada krów mlecznych w wieku 2 lat i więcej w czerwcu 2003 roku do ilości zwierząt w czerwcu 2009 roku, stwierdzono wyraźny spadek o 270 tys. sztuk. Oszacowany 10,4% spadek populacji krów na przestrzeni lat 2003-2009 nie przyczynił się jednak do obniżenia produkcji mleka. Hodowla krów mlecznych w tym wymiarze czasowym spowodowała zwiększenie produkcji mleka przez stosowanie dobrej genetyki (nasienie buhajów wysokiej jakości genetycznej, kształtujące w pokoleniu swoich córek m.in. takie parametry jak: wymię, nogi, kaliber, wartości hodowlane np. % białka w mleku) oraz wykorzystanie w żywieniu krów mlecznych dobrze zbilansowanych dawek pokarmowych.

Hodowcy coraz częściej do swoich stad zakupują młode jałówki w celu poprawy genetycznej wartości stada. Zgodnie z tendencją, jaka panuje już od dawna w USA i Kanadzie, odchodzi się od wielkiego kalibru. Zmniejsza się eksterier krowy. Ma to duże znaczenie dla produkcji mleka ze szczególnym uwzględnieniem jego składu, zdrowotności kończyn i długowieczności. Krowy powinny być dłużej użytkowane w stadach, powinny wytrzymywać ok. 5-6 laktacji, a nie tylko 3 laktacje, po których maksymalnie wyeksploatowane krowy, z chorym wymieniem i uszkodzonymi kończynami, które nie wytrzymują ciężaru wymienia, trafiają na rzeź. Od kilku lat zauważa się znaczne zainteresowanie rolników powiększeniem swoich stad, szczególnie widoczne jest to w gospodarstwach młodych hodowców. To właśnie oni w dużej mierze ubiegają się i szukają dotacji, środków na zwiększenie stad bydła, które w przyszłości stanowić będą znaczący jak nie główny sektor dochodów w gospodarstwie.

Efekt hodowli bydła wykresW przekroju terytorialnym analizując pogłowie krów w ostatnich dwóch latach, zaobserwowano, że w 2009 roku liczebność zwierząt wzrosła jedynie w dwóch województwach: kujawsko-pomorskim o 13,59 tys. sztuk (o 7,9%) oraz podlaskim o 5,89 tys. sztuk (o 1,3%) [Wyk. 5]. W pozostałych czternastu województwach populacja krów obniżyła się, jednak największe zmniejszenie zanotowano w województwie: lubuskim o 37,4%, zachodniopomorskim o 28,6%, dolnośląskim o 19,8%, śląskim o 19,3% [Wyk. 5.].

Zdecydowanie lepszy wynik mogą zaprezentować województwa w ogólnym wzroście pogłowia bydła. Pięć z nich odnotowało wzrost bydła w stosunku do grudnia 2008 roku. Najbardziej wzrosła w 2009 roku ilość bydła w województwie: kujawsko-pomorskim (o 8,5%), podlaskim (o 7,9%), wielkopolskim (o 5,2%), warmińsko-mazurskim (o 2,8%), łódzkim ( o 1,5%). Natomiast największa redukcja populacji bydła nastąpiła w województwach: małopolskim (o 14,4%), lubuskim (o 14,0%), zachodniopomorskim (o 13,2%), śląskim (o 12,0%), lubelskim (o 10,7%) oraz podkarpackim (o 10,5%) [Wyk. 5.].

Efekt hodowli bydła wykres 3Analizując produkcję mleka w stosunku do zmniejszającego się pogłowia krów w latach 2000-2009, należy zauważyć ciągły przyrost produkcji mleka. Najwięcej mleka 12063 mln litrów krowy wyprodukowały w 2008 roku. Przez dziewięć lat produkcja mleka w Polsce wzrosła o 476 mln litrów. Rozpatrując przeciętny roczny udój od 1 krowy w litrach zaobserwowano, od 2000 roku do 2009 roku wzrost udoju o 778 litrów, czyli o 21,2% [Wyk. 6.].

Natomiast przeciętny roczny udój od 1 krowy pod kontrolą użytkowości mlecznej w litrach na przestrzeni omawianych lat był bardziej dynamiczny i w 2008 roku uzyskał poziom 6817 litrów, co w porównaniu z 2000 rokiem dało przyrost o 1438 litrów mleka. Stwierdzono, że krowy będące pod kontrola użytkowości mlecznej uzyskał w 2008 roku w przeciętnym rocznym doju o 2466 litrów mleka więcej (o 56,7%) od krów nie objętych tą kontrolą [Wyk. 6.]. Porównując te same parametry w 2000 roku różnica wyniosła 46,6%, czyli o 1711 litrów mleka więcej dla stad będących pod kontrola użytkowości mlecznej.

Od 2000 roku ubyło do 2009 roku 410 tys. sztuk krów [Wyk. 6.], mimo to produkcja nie spada, a krowy dają coraz więcej mleka. Jaka jest tego przyczyna? W wyniku prowadzenia wieloletniej selekcji na cechy produkcyjne i cechy pokroju (zwiększanie wyrostowości i kalibru krów) doszło do efektu, że zwierzęta stały się „wytwórniami” mleka, produkującymi ponad potrzeby. Warto planować poprawę budowy wymienia i kończyn, nie zwiększając już wyrostowości i kalibru krów mlecznych. Zamierzeniem hodowcy jest to, aby pozyskiwać mleko najbardziej ekonomicznie z możliwie największym zyskiem. Należy mieć na uwadze, że mniejsze krowy mają mniejsze potrzeby bytowe, wynikające z ich masy ciała, produkują więc taniej. Są ponadto bardziej odporne na schorzenia kończyn. Mniejszy pokrój krów pozwala na zdrową produkcję mleka przy zdecydowanie większej długowieczności.

Efekt hodowli bydła wykres 4W 2009 roku mleczarnie kupiły od rolników 9050 mln litrów surowca, czyli o 364 mln litrów mleka (o 4,2%) więcej w porównaniu do roku poprzedniego. Analizując skup mleka na przestrzeni dziesięciu lat zaobserwowano, że różnica między 2000 rokiem, a 2009 rokiem wyniosła 2467 mln litrów, co stanowi wzrost o 37,5 punktów procentowych [Wyk. 7.]. Nieco mniejszą różnicę na przestrzeni 2000-2009 przedstawia produkcja mleka, która maksymalny poziom 12063 mln litrów uzyskała w 2008 roku. Od 2000 roku stada krów w Polsce do 2009 roku podwyższyły produkcję mleka o 476 mln litrów, tj. o 4,1%.

Efekt hodowli bydła wykres 5Z pogłowiem krów i ich wydajnością mocno skorelowane są ceny mleka. Na przestrzeni ośmiu lat zaobserwowano, że najkorzystniejsze przeciętne ceny mleka na targowiskach uzyskali hodowcy i rolnicy w 2008 roku tj. 1,68 zł. Od 2000 roku przeciętna cena mleka wzrosła o 0,73 zł [Wyk. 8.]. Zdecydowanie na wyższym poziomie na przestrzeni lat 2000-2008 kształtowała się cena detaliczna mleka krowiego spożywcze o zawartości tłuszczu 3-3,5% sterylizowane za 1 kg/zł. Szacunkowa wartość w 2008 roku wyniosła 2,58 zł/kg, czyli o 0,39 zł/kg więcej niż w 2000 roku [Wyk. 8.].

Efekt hodowli bydła wykres 5Poziom produkcji mleka kształtuje ceny skupu mleka. W grudniu 2009 roku odnotowano najwyższe ceny 104,87 zł za 100 litrów od dwóch lat. Porównując grudniowe ceny skupu mleka, rolnicy otrzymali w 2009 więcej o 15,9 zł za 100 litrów niż rok wcześniej. Z analizy cenowej wynika, że 2008 rok miał od stycznia do grudnia tendencję spadkową, tj. obniżenie ceny skupu o 35,58 zł za 100 litrów mleka (o 28,6%) [Wyk. 9.]. Zdecydowanie przeciwnie ułożyła się krzywa cen skupu mleka w 2009 roku. W styczniu rolnicy sprzedawali 100 litrów mleka za 87,92 zł, aby w grudniu móc otrzymać za tę sama ilość 104, 87 zł (wzrost o 16,95 zł za 100l, czyli o 19,3%). Dynamika cen skupu 100 litrów mleka krowiego do grudnia 2008 wyniosła 117,9. [Wyk. 9.].

Dla wszystkich hodowców bydła mlecznego istotna jest informacja, że w dniu 19 listopada 2009 r. w Dzienniku Ustaw Nr 193, poz. 1493 zostało opublikowane Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie wysokości krajowej rezerwy krajowej ilości referencyjnej w roku kwotowym 2009/2010.

W roku kwotowym 2009/2010 krajowa rezerwa krajowej ilości referencyjnej wynosi 308.291.741 kg.

Wysokość krajowej rezerwy krajowej ilości referencyjnej dla:
1) dostawców hurtowych wynosi 252.401.515 kg;
2) dostawców bezpośrednich wynosi 55.890.226 kg.

Efekt hodowli bydła wykres 6

Źródło: Ferma Bydła 2010
Autor: dr inż. Anna-Maria Szymańska – Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie